در این مقاله شما را بیشتر با بمب افکن B2 آشنا میکنیم. هواپیمایی پنهان کار که قابلیتهای ویژهای دارد و برخی از آنها همچنان مخفی هستند.
نورثروپ B-2 Spirit معروف به بمب افکن B2 یک هواپیمای استراتژیک سنگین آمریکایی است. برای ساخت این هواپیما از فناوری رادارگریز برای نفوذ به حلقه پدافندهای ضد هوایی پیچیده استفاده کردهاند. به همین خاطر اغلب از این بمب افکن به عنوان هواپیمایی رادارگریز یاد میشود.
فهرست متن
این هواپیما مادون صوت بوده و دو خدمه را حمل میکند. سازنده اصلی آن نورثروپ(نورثروپ گرومن) است. بوئینگ، هیوز و ووت نیز برای توسعه آن همکاری کردهاند. این هواپیما از سال ۱۹۸۸ تا ۲۰۰۰ تولید شد. امکان حمل سلاحهای متعارف و هستهای از جمله ویژگیهای آن است. بمبهایی مانند سلاحهای ۲۳۰ کیلوگرمی Mk 82 JDAM با قابلیت هدایت ماهوارهای یا ۱۶ بمب هستهای B83 با وزن ۱۱۰۰ کیلوگرم قابل حمل با بمب افکن بی ۲ هستند. با این حال باید توجه نمود که این هواپیما فقط سلاحهای بزرگ هوا به سطح را حمل میکند و خبری از بمبهای هوا به هوا نیست.
ساخت و توسعه بمب افکن B2 از کجا شروع شد؟
توسعه پروژه بمب افکنی با فناوری پیشرفته در دوران دولت جیمی کارتر شروع شد. در این زمان بود که بمب افکن B-1A با قابلیت رسیدن به سرعت ۲ ماخ تا حدی به استفاده از فناوریهای پیشرفته نزدیک شد. اما این پروژه به دلیل مشکلات مرتبط به توسعه، پیشرفت کُند و هزینههای فراوان لغو شد. در نهایت این برنامه برای ساخت ۲۱ فروند بمب افکن B2 با هزینه هر کدام ۲,۱۳ میلیارد دلار(معادل ۴,۱۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴) پیگیری شد. هزینه مزبور شامل توسعه، مهندسی، آزمایش، تولید و پشتیبانی بود.
باید توجه نمود که برای ساخت هر هواپیما به طور متوسط ۷۳۷ میلیون دلار توسط آمریکا هزینه شد. اما هزینه پشتیبانی شامل تولید، قطعات یدکی، تجهیزات، پشتیبانی نرم افزاری و… به طور متوسط ۹۲۹ میلیون دلار است. این رقم در سال ۲۰۲۳ معادل ۱,۱۱ میلیارد دلار برآورد میشود. سرمایه و هزینه عملیاتی این پروژه با حمایت کنگره آمریکا و به دلیل تمایل به یک هواپیمای رادارگریز پس از پایان جنگ سرد برای نفوذ به خاک شوروی تأمین شد. البته در اواخر ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ قانونگذاران آمریکایی به جای ۱۳۲ بمب افکن بی ۲ تنها ۲۱ فروند سفارشگذاری کردند.
گذشته و حال
این بمب افکن قادر به انجام ماموریتهای تهاجمی تا ارتفاع ۱۵ هزار متری است. شعاع پیمایش آن بدون سوختگیری ۱۱ هزار کیلومتر است. این هواپیما فقط با یک بار سوختگیری قادر به پیمایش ۱۹ هزار متری در هوا است. بی ۲ در سال ۱۹۹۷ به عنوان دومین هواپیمای پیشرفته رادارگریز پس از لاکهید F-117 نایت هاوک وارد ناوگان ارتش آمریکا شد. اولین عملیات آن در جنگ کزووو در سال ۱۹۹۹ رخ داد.
سپس شاهد بکارگیری آن در عملیاتهای تخریبی آمریکا در عراق، افغانستان، لیبی، یمن و همچنین علیه تأسیسات صلح آمیز هستهای جمهوری اسلامی ایران بودیم. اکنون نیروی هوایی آمریکا ۱۹ بمب افکن B2 در اختیار دارد. یک بمب افکن در سانحه سال ۲۰۰۸ نابود شد. نمونه دیگر نیز در سال ۲۰۲۲ پس از آسیبی جدی از کار افتاد. قرار بود نیروی هوایی آمریکا تنها تا سال ۲۰۲۳ از بی ۲ استفاده کند و از بی ۲۱ به عنوان جایگزین آن بهره ببرد.
ریشههای بمب افکن بی ۲
تا اواسط دهه ۱۹۷۰ طراحان هواپیماهای نظامی از روشهای جدیدی برای جلوگیری از برخورد موشکها و رهگیری استفاده میکردند. این روشها منجر به توسعه واژه پنهان کار در ادبیات نظامی شد. این یعنی هواپیما بدنهای دارد که سیگنالهای رادار را منحرف نموده یا جذب میکند. بنابراین مقدار کمی از سیگنالها به رادار مبدأ باز میگردند. چنین هواپیمایی را پنهانکار مینامند. چرا که بدون شناسایی پرواز میکند و به راحتی قابل هدفگیری نیست. البته برای شناسایی از عوامل انسانی، مکانیاب صوتی یا اسکنر مادون قرمز استفاده خواهد شد. ئلی شعاع شناسایی نسبتاً کوتاه با فناوری ابتدایی، بی ۲ را قادر به انجام عملیات در شب بدون شناسایی توسط اهداف خواهد کرد.
سال ۱۹۷۴ شرکت آمریکایی DARPA ادعایی را در مورد بزرگترین سطح مقطعی راداری یک هواپیما برای نامرئی نگاه داشتن آنها مطرح کرد. نورثروپ و مک دانل داگلاس بر روی ایده DARPA کار میکنند. همچنین شرکت لاکهید به توسعه A-12 و SR-71 با قابلیت تثبیت عمودی شیب، بکارگیری کامپوزیت در نقاط کلیدی و رنگ سطح جاذب رادار میپردازد. در عین حال مدلهای کامپیوتری به منظور پیش بینی بازتاب رادرا از سطوح صاف توسعه پیدا میکنند. این پیشرفتها منجر به ساخت مدلی مفهومی در سال ۱۹۷۵ به نام Have Blue شد. سپس آزمایشهای ویژهای آغاز میشوند و در نهایت در سال ۱۹۷۶ هواپیمای F-117 به عنوان اولین جنگنده پنهان کار معرفی شد. در سال ۱۹۷۹ نورثروپ یک هواپیمای آزمایشی دیگر را در منطقه ۵۱ توسعه داد که به هوش مصنوعی، نظارت بر میدان، مواد کامپوزیتی و… مجهز بود. فناوریهای این نمونه بعدها در بمب افکن B2 مورد استفاده قرار میگیرند.
برنامه ATB چیست؟
در سال ۱۹۷۶ ساخت هواپیماهای رادارگریز توسط آمریکا امکانپذیر به نظر میرسید. جیمی کارتر که جزء مخالفان توسعه پروژه B1 بود از این موضوع آگاه شد. پس در سال ۱۹۷۸ دستور ساخت هواپیمایی رادارگریز صادر شد. این دستور تحت عنوان برنامه بمب افکن پیشرفته با نام ATB در سال ۱۹۷۹ اجرایی شد و نام رمز Aurora را برای آن انتخاب کردند. نورثروپ، بوئینگ، لاکهید و راک ول قراردادهایی برای توسعه با نیروی هوایی آمریکا بستند. طرح تیم نورثروپ مناسبتر ارزیابی میشود و بمب افکن B2 با لقب روح توسعه مییابد.
طراحی این بمب افکن در اواسط دهه ۱۹۸۰ تغییر میکند. بنابراین اولین پرواز دو سال به تعویق افتاد و ۱ میلیارد دلار هزینه اضافی به برنامه اختصاص یافت. تا سال ۱۹۸۹ آمریکا به شکل مخفیانه حدود ۲۳ میلیارد دلار برای توسعه بمب افکن بی ۲ هزینه کرد. مهندسان MIT نیز در طول دهه ۱۹۸۰ و تحت قراردادی پنج ساله به ارزیابی این هواپیما پرداختهاند. فناوریهای ATB بعدها جنگندههای تاکتیکی تهاجمی اف ۲۲، نورثروپ YF-23 و لاکهید YF-22 را خلق کرد. علاوه بر نورثروپ شرکتهای بوئینگ، هیوز ارکرفت با نام فعلی ریتون، جنرال الکتریک و ووت ایرکرفت در ساخت بمب افکن B2 مشارکت کردهاند.
مخفی کاری در ساخت بمب افکن B2
این پروژهای مخفی برای ارتش آمریکا بود. بنابراین همه پرسنل مرتبط به آن مجوز محرمانه نیاز داشتند. افراد کمی در دولت فدرال آمریکا از برنامه این کشور برای ساخت B2 مطلع بودند. برای ساخت این هواپیما یک کارخانه مونتاژ خودروهای فورد در کالیفرنیا خریداری و بازسازی شد. تمام کارکنان کارخانه سوگند یاد کردند که در این باره رازدار باشند. قطعات از شرکتهای صوری خریداری شد و مقامات نظامی با لباس معمولی رفت و امد میکردند. از دستگاه دروغ سنج برای کنترل کارکنان استفاده شد.
نخستین نمایش عمومی در سال ۱۹۸۸ به شکل محدود انجام شد و بازدیدکنندگان اجازه دیدن بخش انتهایی بمب افکن را نداشتند. با این حال یک مجله تصاویری مخفیانه از این را منتشر کرد. در سال ۱۹۸۴ توماس پاتریک کاونا از کارمندان نورثروپ به دلیل تلاش برای فروش اطلاعات از کارخانه مزبور به شوروی بازداشت شد. او به حبس ابد محکوم میشود. اما در سال ۲۰۰۱ شاهد آزادی مشروط او بودیم. در سال ۲۰۰۵ نیز نوشیر گوادیا مهندس سیستم پیشران B2 به دلیل فروش اطلاعات به چین دستگیر میشود. او به ۳۲ سال زندان محکوم شد.
پیشرفتهای بی ۲ در سالهای اخیر
در طول چندین سال گذشته، بارها سیستمهای مرتبط به بمب افکن بی ۲ بروزرسانی شدهاند. در سال ۲۰۰۸ واحد پردازش یکپارچه این بمب افکن به شبکه فیبر نوری جدیدی مجهز شد. زبان برنامه نویسی C نیز جایگزین JOVIAL میشود. حدود ۴۶۸ میلیون دلار نیز برای نوسازی رادار ناوبری B2 اختصاص مییابد. چون فرکانس رادیویی آن به یک اپراتور اختصاص یافت. سال ۲۰۰۹ نیز یکی از استانداردهای مهم نیروی هوایی آمریکا به دست میآید. همچنین در سال ۲۰۱۰ لبه انتهایی بال به دلیل فشار اگزوز توسعه مییابد.
در سال ۲۰۱۲ اعلام شد که برنامه نوسازی بی ۲ به مدت ۱۰ سال و با هزینه ۲ میلیارد دلار آغاز میشود. بنابراین شاهد نوسازی سیستم مدیریت دفاعی به جای سیستم آنتن و سایر تجهیزات الکترونیکی بودیم. یک واحد پردازش یکپارچه جدید برای بهبود هشدار تهدید و توانایی حمل موشک کروز به B2 اضافه میشود. تمام این اقدامات زمان بازنشستگی بمب افکن بی ۲ را از سال ۲۰۱۹ به ۲۰۳۲ رساند. هر چند که نیروی هوایی آمریکا به دبنال استفاده از آن تا سال ۲۰۵۸ بود.
طراحی و ویژگیهای بدنه
این بمب افکن برای انجام ماموریتهای نفوذ توسط آمریکا توسعه یافته است. ما با هواپیمایی مواجه هستیم که در آن از دم خبری نیست. همچنین ترکیبی از فناوریهای رادار گریز، بهبود آیرودینامیک، آزادی عمل بیشتر، شعاع پیمایش فراوان، میدان دید عالی با توجه به حسگرهای گوناگون و… از جمله ویژگیهای بمب افکن بی ۲ هستند. اکنون نیروی هوایی آمریکا شعاع پیمایش آن با یکبار سوختگیری را ۱۱ هزار کیلومتر عنوان میکند. بمب افکن B2 هر شش ساعت یکبار به سوختگیری نیاز دارد و هر بار ۴۵ هزار کیلوگرم سوخت را مصرف خواهد کرد.
اکنون ۸۰ خلبان ویژه برای هدایت این بمب افکن وجود دارد. هر هواپیما دارای دو خدمه خواهد بود. یک خلبان در سمت چپ و فرمانده عملیات در سمت راست قرار دارد. در صورت نیاز امکان استفاده از خدمه سوم نیز فراهم است. برای مقایسه باید گفت که در بمب افکنهای B-1B و B52 به ترتیب چهار و پنج خدمه حضور دارند. درون این بمب افکن تخت خواب، توالت و ماکروفر تعبیه کردهاند. نیروی هوایی آمریکا تحقیقات زیادی در مورد خواب و خستگی برای بهبود عملکرد خدمه در پروازهای طولانی انجام میدهد و دلیل تعبیه امکانات مزبور نتایج همین تحقیقات است.
تسلیحات بمب افکن بی ۲ چیست؟
آمریکا این هواپیما را برای دست برتر در جنگ سرد توسعه داد و ماموریت اصلی آن حمل بمب هستهای خواهد بود. این بمب افکن دو محفظه داخلی برای قرارگیری تسلیحات دارد. بی ۲ قادر به حمل ۱۸ هزار کیلوگرم مهمات خواهد بود. این تسلیحات شامل بمب هستهای B61 و B83 میشود. همچنین موشک کروز AGM-129 ACM نیز قابل حمل است. ترکیبی از بمبهای Mark 82، mark 84، CBU-87، مین GATOR، CBU-97، MOP، موشک کروز AGM-158 JASSM، بمب GAM یا JDAM قابل حمل است.
سیستمهای الکترونیکی و هوانوردی
در بی ۲ از مجموعه سیستمهای الکترونیکی پیشرفته همراه با ادغام آنها با طراحی مدرن B2 را شاهد هستیم. رادار چند حالتی AN/APQ-181 برای رهگیری در ارتفاع پایین، سیستم ناوبری دیجیتال همراه با نمایش عوارض زمین، اتصال به سیستم هدایت موقعیتیابی جهانی، سیستم ناوبری نوجومی NAS-26، سیستم مدیریت دفاعی DMS با قابلیت تشخیص تهدیدات به شکل خودکار، سیستم مدیریت اطلاعات پروازی، سیستم آزمایش داخلی برای تست قطعات، رادار AESA، چندین لینک اختصاصی به رادارهای ماهوارهای، ساختار کامپوزیتی برای دوری از رعد و برق و… از دیگر ویژگیهای آن هستند.
نکاتی که درباره بمب افکن B2 باید دانست
این هواپیمایی معمولی نیست و برای نگهداری آن الزامات دمایی و شرایط محیطی خاصی مد نظر است. به همین خاطر هم آشیانههای بمب افکن B2 کاملاً اختصاصی بوده و برای ساخت هر آشیانه حدود ۵ میلیون دلار هزینه کردهاند. رنگ زیرین بدنه خاکستری بوده و در ارتفاع به خوبی با رنگ آبی آسمان ترکیب میشود. البته احتمالاً از حسگری نوری به منظور رسیدن به ارتفاع مناسب برای پنهان بودن از دید پدافند دشمن استفاده میشود.
استانداردهای مونتاژ بی ۲ بسیار خاص بوده و به همین خاطر نشت مایعات در این هواپیما رخ نمیدهد. زیرا این اتفاق میزان رادارگریزی آن را کاهش میدهد. بخش عمده بدنه از کامپوزیت کربن گرافیت ساخته میشود. مادهای که از فولاد قویتر و سبکتر از آلومینیوم است. در بی ۲ خبری از پس سوز نیست؛ چون اگزوز داغ اثر مادن قرمز را افزایش میدهد. قرارگیری موتورها در اعماق بدنه امکان رصد حرارتی یا اثر مادون ثرمز اگزوز را به حداقل میرساند. بی ۲ همیشه مخفیانه پرواز نمیکند. بلکه هنگام نزدیک شدن به پدافند هدف، خلبانان با انجام مانوری سری آن را مخفی خواهند کرد.
